Skip to main content

Afëri dhe afrime midis jetëve dhe letrave

Faruk Myrtaj

Kur Fraser Sutherland na ftoi për Krishtlindjet e mbrame, nuk ekzistonte as edhe një shkak i vetëm të prisnim që, pas më pak se dy ditësh, të ishte po ai (poeti dhe prozatori kanadez Fraser Sutherland, që miqësisht e thërras Frashër, thjesht për afëri shkronjore me vëllezërit poetë dhe filozofë frashërllijë) të na njoftonte sërish, kësaj radhe për një lajm skajshmërisht të rëndë...
Shkuam dhe iu gëzuam oborrit të pasmë të shtëpisë së tij të thjeshtë thuajse veç librore, sjelljes pa teklif të bashkëshortes së tij mes një grupi miqsh të familjes që “mbase asgjë tjetër të përbashkët s’kishim”, dhe natyrisht dlirshmërisë së djalit të tyre universitar, Malcolm. 25 vjeçari Malcolm studionte për afërsitë dhe afrimet mes religjioneve, dhe sillej me ne të ftuarit –të të gjithë zejeve, profesioneve, racave e kulturave- si me ca shpirtra që ishin aty për pak orë dhe pastaj kush e di në cilat udhë do t’i kërkonte përballimi i jetëve që kishin zgjedhur.
Dy ditë më pas, ishim të lutur të besonim se Malcolm nuk jetonte më. Mëngjezin tjetër kishin shkuar ta zgjuanin, në shtratin e tij, pa arritur dot...
Kësaj radhe shkuam në kishë, ku Lamtumira për Malcolm, njëherësh me dhimbjen për humbjen e pamatshme, gjente rast të sillte në kujtesën e pjesëmarrësve detaje dhe momente të mëhershme nga jeta e tij.
Përmendja e tyre “sikur…” e lehtësonte ndarjen që, edhe ajo, e përkohshme është.
Shtatë-tetë muaj të tjerë më pas, është sërish Fraser, që na ftoi në promovimin e një libri me poezi, titulluar “The philosophy Of As If”. A thua si vazhdim të zbulimit të “afërsive dhe afrimeve midis jetëve dhe përtej-jetëve” të të birit...
Ose si shembëllim tjetër i filozofisë” së një dhimbjeje tjetër, në anën tjetër të oqeanit njerëzor, se për jetën mund të shkruhet sidomos pas vdekjeve...
Në faqen e parë të librit, si kushtim, lexojmë:
Do të dëshiroja një mendje tjetër, një trup tjetër dhe një tjetër jetë.
Mos është ca si shumë kjo që kërkoj?
Fraser Sutherland, nuk e zë n’goje të birin. As jetën as pas-jetën e tij. Ai thjesht luan fjalësh me “sikur-e”. Prej nga ka zgjedhur edhe titullin e librit: “The Philosophy Of As If”. Por, me dy fjalë, ç’është filosofia e “sikur…”
…mbështet përshtatjen e një këndvështrimi me “…sikur” ndaj njohurive, fakteve, të kuptuarit dhe vetëdijes. Kështu njerëzit inkurajohen të testojnë apo përshkojnë konstrukte të ndryshme të ngjarjeve meprirjen për t’i parë se ç’mund të ndodhë nëse ata veprojnë “sikur” këto konstrukte janë siç marrin përsipër t’I shohin ata. “Sikur…” plotëson nocionin inspirues të alternativizmit konstruktiv, që bazohet në idenë se ka një infinit mënyrash e rrugësh për të ndërtuar jetën dhe botën.
Tërë ç’ka njerëzit është mirë të dijnë në këtë sipërmarrje letake, është të relaksojnë konstruktet e diçkaje, t’i gëzohen mundësisë së një konstrukti apo forme tjetër, dhe më tej testimin e këtyre varianteve sikur ato të jenë trajta të tjera të vërteta.
Nëse këto alternativa nuk provohen dot të dobishme (por, edhe nëse po, testohen si thjesht eksperimente), ndokush mund të vazhdojë të formulojë variante të tjera konstruktesh të të njëjta ngjarjeve dhe veprimeve me “sikur…” në vend të mëparshmeve. Duke inkurajuar këtë mënyrë lojacake të eksplorimit, orvajtja bëhet një eksperiment që njerëzit e përdorin si verfikim të ndërtimit dhe qëndresës së hipotezave të veta. 


Tri poezi nga Libri: Malcolm

Pothuaj Në  Shtëpi

Përtej portës së pasme së  shtëpisë
diku në oborrin aty mbajti këmbët,
a thua ngrirë në borë,
duke sfiduar të ftohtët
si një dhelpër majë kodre,
a si një qen gjahu në përgjim,
Në qendër të qetësisë
Së një tjetër bote.
Ç’vallë nuhat në të ftohtin e skajshëm?
Ç’zëra vijnë prej së largu?
Joshja e viktimës? Troku i thundrave të kuajve të parajsës?
Përgjues mbeti,
Për minuta të tëra.
Çfardo t’i jetë endè aty rrotull,
çfardo t’i jetë shfaqur atë ditë.
Ai iu dha, u dorëzua...
Por atë ditë u kthye çaprëndë për drekën,
duke lënë për më vonë ç’ka do të ndodhte.

E gjelbër deti

Një grua vuri re tek unë sytë e gjelbër
Unë pata menduar se ishin në  blu të zëntë
Paskësaj duhet të mësohem me këtë, të pranojë,
xhelozinë, zilinë, dhe të qenit naiv,
shkatërruar nën sipërfaqen e ujit
premtimin e trazuar të një  qielli të rrënuar.
Një det pas stuhie
nxjerrë në breg një  djalosh i cili,
për shkak të së ardhmes që i kanë ofruar,
del prej meje dhe largohet.

Grusht

Atë ditë në trotuar
Një i panjohur më goditi në fytyrë
S’e mora vesh kurrë përse…
Nuk isha duke folur në cellular
por mbase ishte thjesht një gjest simpatie
ose urrejtje ndaj universit,
ose nuk pëlqente dukjen time,
ose ishte ngritur me humor të keq nga shtrati
ose s’kishte shtrat fare, njeriu i shkretë
Ose urrejtje krejt të paklasifikueshme…
Edhe vetë kisha menduar të goditja ndonjë të panjohur,
Por kurrë s’munda të gjeja ndonjë shkak.
Asnjë i panjohur s’më ka goditur
Dhe ngjarja më sipër s’ka ndodhur.

Përktheu e përgatiti : Faruk Myrtaj

Popular posts from this blog

KADARE ME «KUSH E SOLLI DORUNTINËN» U NXIT SHQIPTARËVE ARMIQËSINË ME PERËNDIMIN DHE E BËN IDEATORIN E BESËS PËRDHUNUES TË MOTRËS

Novela e Ismail Kadare, «Kush e solli Doruntinën», e botuar për herë të parë në vitin 1980, mbahet si një nga kryeveprat e këtij shkrimtari. Por kjo novelë, që më pas është quajtur dhe roman, siç ka ndodhur me pjesën më të madhe të novelave të Ismail Kadare, është në fakt një projektim në të shkuarën, me bazë një legjendë të vjetër, i paradigmave ideologjike të propa­gandës së regjimit komunist, të kohës kur u shkrua kjo novelë. Më konkretisht, Kadare letrarizon, me një pro­jek­tim në të shkuarën, paradigmën izolacioniste antiperëndi­more, sipas së cilës gjendja e Shqipërisë komuniste, e kohës kur shkrua­nte autori, si e rrezikuar nga Lindja dhe Perëndimi dhe e izoluar prej tyre, qe një vazhdim i një linje të gjithkoh­shme të historisë shqiptare. Pikërisht Kadare këtë e paraqit tek novela «Kush e solli Doruntinën», e cila u botua në vitin 1980, menjëherë pas prishjes së Shqipërisë enveriane me Kinën, aleatin e vet të fundit të madh. Tash Shqipëria komu­niste i shihte si njëlloj armiq …

ISMAIL KADARE TEK «URA ME TRI HARQE» I PARAQET SHQIPTARËT SI TRIBU XHUNGLE QË EDHE URËN E PARË TË GURTË UA NDËRTUAN SLLAVËT

Novela e Ismail Kadare, «Ura me tri harqe», e botuar së pari në vitin 1978, si pjesë e triptikut (tre novela) me të njëjtin titull, dhe e ribotuar me disa ndryshime në periudhën paskomuniste (këtu i referohem botimit më të fundit, të vitit 2004), mba­het si një nga kryeveprat e Ismail Kadare. Ajo është përkthyer në shumë gjuhë të huaja, por si për të gjithë librat e Kadaresë nuk kemi të dhëna për numrin e kopjeve të botuara dhe të shitura në gjuhë të huaj. Megjithatë, edhe për aq sa është botuar dhe lexuar nga të huajt, ky libër i ka bërë një dëm të madh nacionit (kom­bit) shqiptar, se sipas këtij libri shqiptarët dalin si një popull shumë më i prapambetur se fqinjët në prag të okupimit turk (ngjarjet në novelë zhvillohen në gjysmën e dytë të shekullit XIV), që në këtë kohë nuk kanë ndërtuar as ura të thjeshta prej guri, dhe habiten kur dëgjojnë se mund të ndër­tohet një e tillë. Novela është një projektim në të shkuarën e lar­gët mesjetare e paradigmës ideologjike komuniste të kohës …

KUSH ESHTE HAMLETI?

Nga Profesor Alfred Uçi

Një kritik ka thënë se emrin e Hamletit e dinë të gjithë njerëzit, jo vetëm ata që e kanë lexuar tragjedinë shekspiriane ose që e kanë parë në skenë e në ekran. E me gjithë këtë, para ndërgjegjes estetike njerëzore mbetet pa përgjigje përfundimtare pyetja enigmë: Ç’është Hamleti? Nuk besojmë të ketë një figurë tjetër letrare, për të cilën të jenë zhvilluar shekuj me radhë diskutime pa fund dhe të jenë dhënë aq shumë përgjigje të mençura, të thella, origjinale, ndonëse të pamjaftueshme, se sa për Hamletin(Është llogaritur se zbërthimit të Hamletit i janë kushtuar rreth 25 mijë studime kritiko-letrare). Pyetjes së parë, mund t’i shtohet një pyetje e dytë: A mund të ketë në përgjithësi përgjigje shterruese për këtë çështje? Në përpjekjet për të dhënë shpjegime, në krye qëndron vetë drama e Shekspirit, që bart jo vetëm enigmën, por edhe mundësinë e deshifrimit të saj të saktë. Më mirë se Shekspiri, kush mund ta dinte se ç’është Hamleti! Prandaj vëmendja kryesore dre…